Vì sao có lệnh đốt sách, chôn nho?

Đốt sách, chôn Nho là vụ án văn tự do Trần Thủy Hoàng gây ra được coi như độc nhất vô nhị trong lịch sử và không mấy người không biết tới. Thế nhưng, xưa nay rất nhiều người vẫn tưởng rằng đốt sách, chôn nho là một vụ án chung. Thực ra, đây là 2 vụ việc hoàn toàn khác nhau, xảy ra ở 2 thời điểm khác nhau.
Vụ đốt sách
Sau khi lên ngôi (năm 221 trước Công nguyên) Tần Thủy Hoàng thực thi chính sách đề cao võ lực, lại bắt dân nô dịch quanh năm lên tiếng kêu than nổi dậy. Cùng với sự bất mãn của người dân 6 nước bị Tần tiêu diệt, các thư sinh cũng đem Thi, Thư ra để bàn luận, phê phán pháp lệnh chính trị lúc ấy. Nhìn thấy mối nguy hại tiềm ẩn cho triều Tần từ đó, Thừa tướng Lý Tư đã bày mưu để Thủy Hoàng ban hành lệnh cấm mở trường tự học… Lệnh đốt sách được ban ra tưởng như ngẫu nhiên nhưng thực ra lại bắt nguồn từ tình hình khá phức tạp của xã hội.
Năm 213 (trước Công nguyên) Tần Thủy Hoàng mở yến hội ở cung Hàm Long. Các vị bác sĩ (là những người học rộng) đến chúc mừng vua Tần. Nhân dịp này, để bày tỏ lòng trung với Tần Thủy Hoàng, Bộc xạ Chu Thanh Thần đã hết lời ca ngợi công đức của Thủy Hoàng cũng như tán dương chế độ quận, huyện do nhà vua đặt ra. Thấy thế, học giả Thuần Vu Việt đã phản bác rằng ý kiến “Chưa hề có ai làm việc không theo cổ nhân mà có thể trường cửu được”. Ông cũng đưa ra chủ trương nên học theo nhà Thương – Chu mà thực hành chế độ nhân phong.
Ý kiến của Thuần Vu Việt được Thủy Hoàng mang ra cho các đại thần bàn định. Chẳng ngờ, Thừa tướng Lý Tư đã kịch liệt phản đối quan điểm của Thuần Vu Việt và cho rằng: “Ngày nay, kẻ sĩ không học theo Nay mà chỉ học theo Xưa, họ cho rằng đòi Nay là sai, mê hoặc đời”. Vì thế, Lý Tư bày tỏ quan điểm e ngại nước sẽ loạn nếu không cấm việc học tư và đề nghị nhà vua cho “tất cả sách sử không phải sử đời Tần đều đốt hết… Ai giữ Thi, Thư thì bị đem giết giữa chợ… Lệnh 30 ngày mà không đốt sách thì khắc vào mặt đầy đi phu để xây Trường Thành” (Sử ký – Tần Thủy Hoàng bản kỷ).
Lời tâu bày của Thừa tướng Lý Tư lại lọt tai Hoàng đế và lập tức được phê chuẩn, trở thành pháp lệnh trong toàn quốc – nguồn gốc của lệnh đốt sách với nội dung vô cùng nghiêm khắc: 2 người bàn nhau về kinh thư, thi thư sẽ bị chém đầu, ai trích dẫn việc đời xưa để phê bình chính trị đời nay bị giết toàn gia tộc; quan lại biết mà không khai coi như đồng phạm.
Thực ra, nguyên nhân sâu xa của sự “dị ứng” với Nho gia của Lý Tư là ông ta vừa lo lắng về đấu tranh chính trị, vừa lo về đấu tranh tư tưởng học thuật. Đáng lẽ, là học trò của Tuân Tử, ông ta phải tin theo học thuyết Nho gia.Đằng này, thấy triều Tần không trọng Nho gia mà đề cao hình pháp, Lý Tư lập tức theo học hình danh pháp luật. Trong vai trò Thừa tướng, ông ta nhìn thấy lực cản chân trong công danh của mình chính là Nho học nên muốn triệt phá Nho gia tận gốc rễ bằng việc đốt sách.
Chôn nho
Sự kiện chôn Nho lại bắt nguồn từ việc Tần Thủy Hoàng rất mê tín và thích đi tìm các thuật trường sinh bất tử. Năm 219 (trước Công nguyên) phương sĩ nước Tề là Từ Thị dâng thư nói rằng ngoài biển có 3 tòa thần tiên có người tiên cư trú và xin cho y dẫn theo người ra biển tìm tiên. Tần Thủy Hoàng vui vẻ đồng ý nhưng đoàn người đã không trở về. Bốn năm sau, Tần Thủy Hoàng lại sai Lư Sinh ra biển tìm tiên và sai một số người khác tìm thuốc trường sinh. Dĩ nhiên Lư Sinh không thể gặp tiên và bịa ra một chuyện thần thoại khác. Đến năm 212 (trước Công nguyên) Lư Sinh lại khuyên Tần Thủy Hoàng giữ bí mật nơi ở, đi ra ngoài phải cải trang… mới được thuốc bất tử. Tần Thủy Hoàng răm rắp tin lời cũng chẳng có thuốc tiên. Khi thấy bị Thủy Hoàng sắp biết sự thật, Lư Sinh và Hầu Sinh cùng bỏ trốn. Nghe tin những kẻ “tìm thuốc tiên” đã bỏ trốn sau khi đã chi phí rất lớn lại còn để lại những lời phỉ báng, Tần Thủy Hoàng nổi cơn lôi đình: “Trước đây, ta thu gom sách vở trong thiên hạ, lại tụ họp đông bọn kẻ sĩ phương thuật văn học với ý muốn nhờ chúng giúp ta tìm thuốc tiên… Bọn Lư Sinh được ta sủng ái nay lại phỉ báng nói xấu ta… Ta sai người tra hỏi các chư sinh, phát hiện ra có người đặt ra những yêu ngôn mê hoặc bách tính”. Rồi Tần Thủy Hoàng ra lệnh bắt giữ 400 Nho sinh liên lụy vào vụ này và đem chôn sống ở Hàm Dương.
Ngọc Thanh – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm 28(181)2001

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *