Hồn cồng chiêng từ chiếc búa chỉnh âm

Nghệ nhân cúi đầu, mái tóc dài rũ xuống trùm che khuôn mặt Bah Nar dãi dầu nắng gió. Miệng lẩm nhẩm, hình như ông gọi: “Thức dậy đi cồng chiêng ơi!”. Cùng lúc, chiếc búa con trong tay ông khẽ vung lên. Chỉ một động tác gõ nhẹ, chiếc chiêng trước đó câm lặng, trơ ra bỗng rền vang, lan tỏa, khiến chúng tôi vô cùng ngạc nhiên, thán phục…
Cồng chiêng (chinh) từ lâu được đánh giá là một thứ nhạc cụ độc đáo góp phần tạo nên bản sắc văn hóa trong đời sống tinh thần của đồng bào Tây Nguyên. Nó không thể thiếu được trong những dịp sinh hoạt hội hè, tế lễ.
Nhưng suốt một thời gian dài, hình như cả giới nghiên cứu chỉ quan tâm chú ý đến âm nhạc cồng chiêng mà ít lưu tâm đến người làm ra và đặc biệt là người “làm ra tiếng” hay nói cách khác là người điều chỉnh âm thanh cồng chiêng. Chinh chiêng lúc mới làm ra không có tiếng (hay có thì cũng không đúng âm luật quy định). Theo những người am tường trong lĩnh vực này thì hiện nay số nghệ nhân “thạo nghề” chỉnh âm cồng chiêng cả tỉnh Gia Lai chỉ đếm trên đầu ngón tay. Và nghệ nhân Đinh Tik là một trong số quý hiếm đó. “Thổ địa” giúp chúng tôi tìm đến nghệ nhân là các nghệ sĩ ở đoàn nghệ thuật Đam San. Đoàn hiện có một dàn cồng chiêng cải tiến 27 chiếc. Nghệ sĩ Đức Hà mang tiết mục độc tấu đàn chiêng này đi khắp nơi, sang cả trời Tây xa xôi rồi mang về không ít huy chương vàng, bạc. Nhưng theo thời gian và sự tác động của vật chất, âm thanh của những tiếng cồng ấy có lúc không còn giữ nguyên âm sắc cũng như sự âm vang huyền nhiệm vốn có. Mà chỉ một chiếc chiêng “xuống cấp” như thế cũng đủ làm tiết mục biểu diễn thất bại. Khắc phục thì phải chỉnh âm. “Chơi” được cồng chiêng thì đoàn không thiếu người nhưng điều chỉnh âm thanh của nó, “lên dây” cho nó thì chẳng ai làm được. Sau nhiều lần mày mò tìm kiếm, nghệ sĩ Huỳnh Hạnh mừng còn hơn được của của khi tìm ra tung tích nghệ nhân Đinh Tik. Và kể từ đó, hàng năm anh Hạnh đều xuống làng Gioi đưa nghệ nhân Đinh Tik lên “sửa” tiếng chiêng cho Đoàn. Cứ theo cách đánh giá của anh em nghệ sĩ đoàn Đam San thì Đinh Tik là nghệ nhân có khả năng chỉnh âm cồng chiêng tốt nhất chẳng riêng của địa phương Gia Lai hiện nay.
Đinh Tik, người dân tộc Bah Nar làng Gioi xã Gla huyện Mang Yang tỉnh Gia Lai. Năm nay ông đã trên 60 tuổi, học kỹ thuật chỉnh âm cồng chiêng lúc 10 tuổi. Tính đến Đinh Tik thì nghề này truyền được 5 đời. Mỗi đời chỉ một người. Muốn điều chỉnh được âm thanh cồng chiêng thành công, trước tiên phải là người hiểu biết về nó, Đinh Tik cả quyết như thế. Chẳng những thế, ông còn là nghệ nhân chơi thuần thục nhiều bài chiêng cổ, giai điệu phức tạp đòi hỏi kỹ thuật xử lý cao tay. Nhưng còn một điều cũng rất quan trọng không phải chỉ là chuyện học hành. “A Luông nó cùng học với tao nhưng đâu thành nghề được”. – Đinh Tik nói. Phải có lỗ tai thẩm âm tốt. Đây như một năng lực đặc biệt, là sự “nghe được” của đôi tay, sự nhạy cảm của đôi tay. Chin chiêng lúc mới làm ra âm thanh không rõ, to; cao độ, trường độ lại càng không. Khi ấy, nó chỉ như cục đá, không hơn không kém.
Khi tiến hành chỉnh âm cồng chiêng, nghệ nhân phải tuân thủ theo những thủ tục, nghi lễ nhất định. Ngoài việc hàng năm nghệ nhân phải làm lễ cúng tổ tiên truyền nghề thì khi tiến hành điều chỉnh âm thanh một bộ cồng chiêng cụ thể cũng phải làm lễ cúng. Lễ vật đơn giản gồm một con gà, ghè rượu. Sau khi tổ chức cúng lễ xong, nghệ nhân mới bắt tay vào việc. Dụng cụ “lên” tiếng cồng chiêng gồm có 3 chiếc búa lớn, hai đầu thuôn dài nên thoạt trông thấy lạ; kể đến là 2 mũi de (mũi đục), một con dao nạo, một khúc gỗ làm đòn kê và một hòn đá tròn dẹt dùng làm đe. Khắp vùng Mang Yang, A uyn pa, Chư pah, An Khê, Đức Cơ… gần như ai cũng biết tiếng ông. “Cái chân này nó đau cũng vì đi nhiều như thế, giúp nhiều như thế” – Đinh Tik chợt than thở.
Khó như vậy chắc là phải có bí quyết gì? – Tôi ý tứ thăm dò.
Chẳng có gì sất. Tao chẳng đã cho mày xem dụng cụ, cách chỉnh âm thử là gì? – Đinh Tik trả lời bằng một câu hỏi ngược lại.
Đã khi nào ông nghĩ đến việc truyền nghề chưa? Không lẽ sau ông vùng này chẳng còn ai? – Tôi hỏi.
Đinh Tik cười cười:
Có nghĩ đến. Nhưng phải có người chuyên tâm chịu học. Tao có 5 thằng con trai nhưng chưa thấy đứa nào say sưa nghề của cha cả. Mà khi đã chịu học nhưng không có khả năng trời phú thì cũng chịu thôi. Khả năng đó chẳng ai cho, ai giúp mình cả. Thằng Hạnh thích lắm, có thể học được những bận bịu miết, lâu lâu mới thấy đến thăm.
Huỳnh Hạnh là người gần gũi nghệ nhân Đinh Tik, theo dõi quá trình ông điều chỉnh âm thanh công chiêng. Học theo nghệ nhân, đôi lúc anh cũng gõ gõ, búa búa tìm cách chỉnh âm nhưng vẫn chưa “ra môn ra khoai” gì. “Khó lắm!” – Anh thú nhận.
Nhưng điều mà nghệ nhân buồn nhất, lo nhất – chúng ta cũng vậy – là hiện nay, dưới nhiều ảnh hưởng, tác động, trong đó có tôn giáo, nhất là đạo Tin Lành, nhiều vùng đã không còn nhà rông, rượu cần, cồng chiêng. Vùng Gla Đinh Tik thì càng lo hơn. Vắng tiếng cồng chiêng quá! Không đoán chắc điều gì nhưng trong câu chuyện, đôi lúc tôi như đọc được nỗi buồn sâu kín mà không ít thấm thía, xót đau đó của ông. Quá khứ. Vâng, đâu ít người như ông – bất lực, thổn thức, đau đáu hoài vọng về một thời xa xưa đẹp đẽ, rộn ràng tiếng chiêng ngân trên khắp làng buôn, rừng núi quê hương mình.
… Gia Lai đang chuẩn bị cho một liên hoan nghệ thuật cồng chiêng khu vực và nghe đâu trong một ngày không xa lại là nơi diễn ra một liên hoan cồng chiêng tầm cỡ Đông Nam Á khác.
Thất Sơn – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm 18(181)2001

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *